شهيد محمدباقر صدر؛ نابغه دوران معاصر

به گزارش آمال، آیت الله شهید سیدمحمدباقر صدر (ره) از جمله متفکران بزرگ جهان اسلام بودند که آثار ایشان بیانگر نبوغ و وسعت دیدگاه فقهی و سیاسی آن عالم کم نظیر می باشد.۱۹ فروردین سالروز شهادت این فقیه عالیقدر و خواهر فاضله اش شهیده سیده بنت الهدی صدر می باشد.به همین مناسبت پایگاه خبری آمال پیرامون شخصیت آیت الله شهید صدر و خواهر مکرمه اش،مصاحبه اختصاصی باحجت الاسلام والمسلمین امین بهرامی(شریعت شوشتری) انجام داده است.آنچه در ادامه می آید مشروح این مصاحبه می باشد.

آمال:باسلام و تشکر از وقتی که در اختیار ما قراردادید، لطفا درمورد نبوغ آیت الله شهید صدربرای ما سخن بگوئید و تفاوت ایشان با سایر فقهای بزرگوار آن دوران در نجف چه بود؟

بنده هم محضرشما عرض سلام دارم و از شما بابت احیای نام وتفکر نورانی آیت الله شهید سیدمحمدباقر صدر (ره) و احیای نام خواهر دانشمندایشان شهیده بنت الهدی صدر سپاسگذارم. اجازه بدهید کلام خود را با جمله ای پرمحتوا از مقام معظم رهبری(مدظله العالی)در رابطه با آن شهید سعید آغازنمایم.حضرت آقادر رابطه با نبوغ شهیدصدر فرمودند:( مرحوم آقای صدر به معنای واقعی کلمه یک نابغه بود. ما در زمینه‌ی مسائل فکری و اسلامی و در زمینه‌ی فقه و اصول و بقیه‌ی چیزها آدمهای پیشرفته زیاد داریم؛ منتها نابغه خیلی نادر است. ایشان جزو نادرهایی بود که حقیقتاً نابغه بود. ذهن و فکر ایشان فراتر از کارهایی که دیگران می‌کنند، حرکت می‌کرد.

ایشان بحمداللَّه شاگردهای خوبی هم تربیت کرده بود.۱۳۸۳/۰۳/۱۹)در کلام رهبری دومساله نمایان است: اول؛نبوغ و استعداد عجیب علمی شهید صدر و دوم؛نادر بودن آراء و نظریات ایشان.حوزه علمیه نجف اشرف علمای بسیاری تقدیم جامعه اسلامی کرده است،ولی این بزرگان غالبا ممحض در فقه و اصول آن هم با دیدگاه سنتی بوده اند شهید صدر همین فقه سنتی را خواند ولی در فقه سنتی توقف نکرد و ثابت نمود سنت میتواند پایه ای محکم برای تجدد باشد و فقیه کسی است که بتواند با بهره گیری از آیات،روایات،اجماع و عقل مسائل نو را به اجتماع عرضه کند و نظریات به روزی ارائه دهد.شما اثری از شهید صدر نمیبینید مگر اینکه با مسائل روز تطبیق کند،تالیفات ایشان مربوط به قبل از انقلاب اسلامی است ولی در حال حاضر این آثار پس از گذشت۴۶سال از پیروزی انقلاب اسلامی ماهمچنان جوابگوی مسائلی است که در جهان اسلام پیش می آید و حتی بعضی از آثار ایشان مثل کتاب(فلسفتنا )وکتاب(اقتصادنا)انحصاربه دنیای اسلام ندارد و سایر فلاسفه و اقتصاد دانهابا هر کیش و مذهبی میتوانند نبوغ شهیدصدر را دراین دواثر مشاهده کنند.

آمال:شما به آقار شهید صدر اشاره کردید،آیا می شودعلاوه بر به روز بودن قلم ونظریات شهیدصدر به دیگر خصائص آثارایشان اشاره کنید؟

بله،بنده به برخی از ویژگیهای تالیفات این شهید بزرگوار اشاره میکنم:

(۱): البنك اللاربوی؛ شهيد صدر به درخواست گروهی از متخصصان و كارشناسان امور بانكداری، كتاب البنك اللاربوی(بانكداری بدون ربا) را نوشت و در آن شيوه بانكداری اسلامی و چگونگی رهايی از تعاملات بانكی ربوی را كه شرعا حرام است توضيح داد و توانمندی انديشه اقتصاد اسلامی در زمينه بررسی مسائل حساس در زمينه سياست بانكداری را تبيين كرد.این یکی از شاهکارهای علمی شهید صدر بود که بازتاب زیادی داشت.

(۲):الأسس المنطقية للإستقراء؛ این اثر ازدستاورد مهم آيت‌الله شهیدسيد محمد باقر صدر(ره)در زمينه پژوهش‌های فلسفی و منطقی به شمار می‌آيد كه در آن به تحليل و بررسی مسائلی در زمينه علم اصول پرداخته و اين كتاب با توجه به اهميت و ارزش آن به زبان‌های زنده دنيا ترجمه شد.
(۳):الفتاوی الواضحة؛
رساله عملی شهيد صدر محسوب می‌شود كه با استقبال گسترده شيعيان مواجه شد، به‌طوری كه در بسياری از مسائل دينی و شرعی به آن مراجعه می‌كنند و در اين كتاب، مسائل عبادی به شيوه جديد متفاوت با شيوه رايج در رساله‌های عملی فقها مطرح شده است.
(۴):المدرسة القرآنية؛
در اصل مجموعه سخنرانی‌هايی است كه شهيد صدر در آن درباره سنت‌های تاريخی در قرآن كريم مباحثی را مطرح می‌كند كه اين مباحث توسط شاگردان ايشان در حوزه علميه گردآوری شد و پس از شهادت ايشان چندين بار منتشر شد كه آيت‌الله صدر در اين سخنرانی‌ها، رويكرد جديدی در زمينه پژوهش‌های قرآنی مطرح كرد.
(۵):«بحث حول الولاية»؛ پژوهشی درباره ولايت، در اصل مقدمه‌ای از شهيد صدر برای كتاب «الشيعة الإمامية» نوشته «عبدالله الفياض» است كه اين مقدمه نظر به اهميت آن در كتابی مستقل به چاپ رسيد و در آن موضوع تشيع و گسترش آن در جامعه اسلامی بررسی شد و شهيد صدر در اين كتاب اثبات كرد كه تشيع از زمان نبی اكرم(ص) آغاز شد و در حقيقت، مذهب تشيع اسلام ناب و اصيل است.
(۶):«بحث حول المهدی(عج)»؛ پژوهشی درباره حضرت مهدی(عج) است كه آيت‌الله صدر در اين كتاب به موضوع حضرت مهدی منتظر(عج) با رويكردی جديد و متفاوت با ساير تحقيقات و پژوهش‌هايی كه در طول تاريخ اسلامی به اين موضوع پرداخته، پرداخت و مبانی علمی و منطقی كه شهيد صدر در مطالب اين كتاب بر آن تكيه كرده، اهميت آن را دوچندان كرده است و شهيد صدر در بررسی اين موضوع، جنبه اعتقادی و علمی را به صورت موضوعی جمع كرده و حقيقت مهدی موعود(عج) را اثبات كرده است.
(۷):«المدرسة الإسلامية»؛ پژوهشی علمی برای بررسی مشكلات اجتماعی است و شهيد صدر در اين كتاب با استدلال و دليل موضوعی، ضعيف‌بودن انديشه مادی در بررسی مشكلات اجتماعی و ارائه راه‌حلی مطلوب در اين زمينه را آشكار می‌كند و سپس نظريه اسلامی در بررسی مشكلات بشری را مطرح و آن را بهترين راه حل در اين زمينه می‌داند.
(۸):«المرسل، الرسول، الرسالة»؛ در اصل مقدمه‌ای برای رساله عملی وی «الفتاوی الواضحة» است كه در آن شيوه جديدی را اتخاذ می‌كند كه با مقدمات تقليدی حاكم بر رساله‌های علمی فقها فرق دارد و در آن مسائل اعتقادی مهمی را بررسی می‌كند و با توجه به اهميت آن، اين مقدمه در كتابی مستقل چاپ شده و چندين بار تجديد چاپ شد.
(۹):«دروس فی علم الأصول»؛ از مهم‌ترين كتاب‌هايی است كه شهيد صدر در زمينه پژوهش‌های علمی اصولی نوشت و موضوع درسی برای طلبه‌های علوم دينی به شمار می‌آيد كه اين كتاب به شيوه جديدی كه تعبيركننده از شيوه علمی شهيد صدر است، نوشته شده و آيت‌الله صدر در اين كتاب آراء و انديشه‌های خود در زمينه علم اصول مطرح كرده است.
(۱۰):«فدك فی التاريخ»؛ از كتاب‌هايی است كه شهيد صدر آن را در آغاز حيات علمی خود نوشت و در آن به تحليل تاريخی حادثه فدك كه بحث‌هايی زيادی در محافل شيعی و سنی درباره آن انجام شده است، پرداخت و اين كتاب به موضوعيت و بی‌طرفی ممتاز است و شهيد صدر در بررسی موضوعات تحت‌تأثير گرايش‌های فرقه‌ای و مذهبی قرار نگرفته است و آن را به صورت روشمند و مستقل بررسی كرد و نتايج قانع و قاطعی مطرح كرده است كه توانمندی آيت‌الله صدر در بررسی تاريخ اسلامی را نشان می‌دهد.

(۱۱):«الاسلام يقود الحياة»؛ این کتاب همانند دیگر کتب آن عالم مجاهد بسیار خواندنی است و مکررا چاپ ومنتشرشده است و شامل سلسله پژوهش‌هايی است كه شهيد صدر در نخستين روزهای پيروزی انقلاب اسلامی ايران و در پاسخ به سؤالات گروهی از علمای دينی درباره مسائل اساسی مربوط به دولت اسلامی مانند قانون اسلامی، صلاحيت حاكم و موضوعات مختلف نوشته است و در آن ديدگاه اسلامی را به صورت پيشرفته و همگام با حركت زندگی اجتماعی و سياسی نوشته است.
(۱۱)«نظرة عامة فی العبادات»؛ كتابی از شهيد صدر است كه در آن نقش عبادت در زندگی انسان و ضرورت آن را در بنای متكامل انسان و معانی عبادی احكام و ابعاد ميتافيزيكی مسائل عبادی را بررسی كرد و اين موضوعاتی است كه اهميت فكری زيادی دارد و شهيد صدر به شيوه علمی ساده‌ای به اين موضوعات پرداخته و ديدگاهی واقعی درباره عبادت ارائه می‌دهد، به‌گونه‌ای كه به تمامی شبهاتی كه درباره برخی شعاير عبادی مطرح می‌شود، پاسخ می‌دهد.
(۱۲)؛«التفسير التجزئيی والتفسير التوحيدی للقرآن الكريم»؛ پژوهشی در زمينه شيوه تفسير ترتيبی يا گرايش توحيدی يا موضوعی در تفسير قرآن كريم است.متاسفانه این اثر به درستی معرفی نشده و گوهرگرانبهایی برای کسانی است که در تفسیرقرآن مشغول فعالیت هستند.این کتاب حتی درمیان بعضی از مفسرین هم مظلوم واقع شده است.
*«المعالم الجديدة للأصول»؛ كتابی است كه شهيد صدر آن را در نيمه دهه هفتاد ميلادی منتشركرد و در آن تحول علم اصول در تاريخ اسلامی را بررسی كرده است و اين كتاب، پژوهشی علمی در تحليل تحول علمی تاريخ انديشه اصولی به شمار می‌آيد.این ها تنها برخی از تالیفات شهید صدر است.این فقیه بزرگوار با تکیه برفقه سنتی اما با داشتن دیدگاه وسیع با قلمی نو به رشته تحریر درآورد.حضرت امام خمینی(ره)تاکیدمی کردند که جوانان کتابهای شهید صدر را مطالعه کنند.

آمال:این صحیح است که می گویند بخشی از محتوای قانون اساسی ایران بر اساس مبانی شهید صدراست،ظاهرا ارتباط ایشان با انقلاب اسلامی یک رابطه ویژه بود.
بله؛بسیاری از محتوای قانون اساسی ما بر اساس مبانی شهید صدراست،البته این مطلب به این معنانیست که علمای محترم خبرگان نقشی در تصویب محتوای قانون اساسی نداشتند،مبانی فکری امام بزرگوار و شهید صدر خیلی به هم نزدیک بود،بزرگانی مثل شهید بهشتی و سایر بزرگان مجلس خبرگان هم تا حد زیادی قائل به مبانی امام و آقای صدر بودند،لذا وقتی میگوییم قانون اساسی غالبا براساس مبانی شهید صدر بوده به این خاطر است که امام و بزرگان خبرگان هم تاحد زیادی دارای همان مبانی بوده اند.اما دررابطه با ارتباط آیت الله شهید سیدمحمدباقرصدر با انقلاب واقعا همین است که فرمودید.

اصلا شکاف و اختلافی بین ایشان و امام خمینی و رهبری حضرت امام وجود نداشته و حتی بعداز پیروزی انقلاب اسلامی ایران،به شاگردانشان فرمودند:از امروز همه باید برای مرجعیت امام خمینی فعالیت کنیم و کسی حق ندارد اسمی از من بعنوان مرجع ببرد،که این مساله هم نشان از اخلاص وعدم خودنمایی شهیدصدر داشت و هم اینکه ایشان باتوجه به اینکه بعداز آقای خویی دومین مرجع تقلید مردم عراق بودند اما میفرموند:باید مرجعیت امام خمینی(ره)تبلیغ شود.بعداز پیروزی انقلاب اسلامی هم ایشان درحمایت از نطام مقدس جمهوری اسلامی بیانیه دادند که همان بیانیه های انقلابی موجب شد رژیم منحوس و خون آشام بعث صدام،شهید صدر را مخییر به مرگ یا زندگی کند.وقتی از ایشان خواسته شد از رژیم بعث حمایت کند و دربیانیه ای از انقلاب اسلامی ابراز برائت کند،فقیه والامقام ومجاهد حاضر به چنین کاری نشد.رژیم بعث ایشان را دستگیرمیکند و تحت شکنجه های قرون وسطایی قرارمی دهد.دراین بین باید به شجاعت زینبی خواهر بافضیلتش سیده بنت الهدی صدرآفرین گفت. زن وقتی بر معیار دین حرکت کند ماندگار خواهدشد.این بانوی مجتهده تا شاهد دستگیری برادرمیشود درحرم علوی خطبه می خواند،بطوری که درنجف اشرف هرج ومرج میشود و این زن با عظمت نیز دستگیرمیشود و در زیرشکنجه صدامیان به شهادت میرسد و سوزناکتر اینکه این علویه ی فاضله همچون جده اش حضرت زهرا(سلام الله علیها)غریبانه دفن می شود وقبر ایشان همچنان ناپیداست.

آمال:درانتهااگر نکته ای دارید بفرمائید.
شهید صدر و خواهر بزرگوارش برای حوزه های علمیه و علمای مجاهد و عموم مردم ما الگوهستند.دردورانی که مکاتب مسموم غربی بوسیله فضای مجازی درحال جنگیدن با جامعه اسلامی خصوصا نسل جوان هستند،معرفی شهید صدر و خواهرمکرمه اش بوسیله تالیف آثار مهم،ساخت فیلم و نمایش به مردم از اهمیت خاصی برخورداراست. ازظرفیت رسانه نیز نباید غافل بود و شخصیت های مهم را درغالب هنر و رسانه با شیوه های نو و امروزی به سایرین معرفی نمود.ان شاءالله همه ما در عمل به انجام وظایف خود کوشا باشیم.مجددا ازشماسپاسگذارم‌.